75. Zaburzenia odżywiania
Definicja, przyczyny problemu, rodzaje zaburzeń
Quiz wiedzy:
75.1. Definicja i charakterystyka problemu
Zaburzenia odżywiania nie są wymysłem, efektem "słabej woli" ani chwilową modą na odchudzanie, lecz niezwykle niebezpiecznymi chorobami o podłożu psychiatrycznym. W ich przebiegu jedzenie, a także kontrola własnej wagi i kształtu ciała, stają się dla chorego głównymi mechanizmami radzenia sobie z silnym stresem i poczuciem braku kontroli nad życiem. Mimo głębokiego podłoża psychicznego choroby te dają natychmiastowe i destrukcyjne objawy fizyczne. Znamienną cechą jest to, że chory całkowicie traci racjonalny osąd sytuacji oraz obiektywny obraz własnego ciała. Należy podkreślić, że anoreksja posiada najwyższy wskaźnik śmiertelności spośród wszystkich zdiagnozowanych chorób psychicznych (co wynika z samobójstw lub skrajnego wycieńczenia organizmu).
75.2. Skala problemu na świecie i grupy ryzyka
Problem zaburzeń odżywiania przybrał formę współczesnej cichej pandemii, a jego statystyki uległy drastycznemu pogorszeniu na skutek izolacji społecznej w czasie pandemii COVID-19.
Szacuje się, że na pewnym etapie życia na różne formy tych zaburzeń cierpi około 9% populacji światowej.
Zdecydowaną większość pacjentów (aż 95%) stanowią osoby młode, w przedziale wiekowym od 12 do 25 lat.
Zaburzenia u dzieci to 75% przypadków wśród dziewczynek i 25% u chłopców.
Główną grupą ryzyka są dorastające dziewczęta i młode kobiety, jednakże problem ten dotyka również inne demografie. Zakładanie, że choroba dotyczy tylko jednej płci, utrudnia jej wczesne diagnozowanie. Mężczyźni i chłopcy ze względu na stereotypy znacznie rzadziej zgłaszają się po pomoc, a często dotykają ich problemy takie jak bigoreksja czy kompulsywne objadanie się. Grupami szczególnego ryzyka są również modele, osoby ze skłonnościami do skrajnego perfekcjonizmu oraz sportowcy, m.in. skoczkowie narciarscy, baletnice, gimnastycy i zawodnicy sztuk walki z kategoriami wagowymi.
75.3. Złożone przyczyny problemu i choroby współistniejące
Rozwój zaburzeń odżywiania stanowi splot trzech nakładających się na siebie czynników:
Podłoże biologiczne: Zaburzenia w przekaźnictwie nerwowym w mózgu (rozregulowany poziom dopaminy i serotoniny) oraz wrodzone predyspozycje genetyczne.
Czynniki psychologiczne: Potrzeba absolutnej kontroli nad życiem, współistniejące stany lękowe, skrajnie niska samoocena i nieprzepracowane traumy.
Wpływ społeczno-kulturowy: Doświadczanie w domu lub szkole zjawiska fat-shamingu (drwin z powodu wagi), wszechobecna "kultura diet" oraz wyidealizowane kanony piękna promowane w mediach społecznościowych.
Zaburzenia odżywiania niezwykle rzadko występują w izolacji. Z danych wynika, że 97% osób hospitalizowanych z tego powodu miało zdiagnozowane przynajmniej jedno towarzyszące zaburzenie psychiczne. Przykładowo, aż 94% cierpiało na zaburzenia nastroju (jak ciężka depresja), 69% pacjentów z anoreksją wykazywało zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, 81% osób z bulimią miało diagnozę zaburzeń lękowych, a u 25% diagnozowano objawy zespołu stresu pourazowego (PTSD).
75.4. Najpopularniejsze rodzaje zaburzeń
Anoreksja (Jadłowstręt psychiczny): Skrajne, obsesyjne ograniczanie przyjmowanych pokarmów, któremu towarzyszy obezwładniający wręcz lęk przed przytyciem. Wymaga odnotowania fakt, że waga chorego jest zazwyczaj drastycznie poniżej normy (BMI < 17,5). Mimo wychudzenia, chory ma całkowicie zniekształcony obraz ciała i widzi w lustrze osobę otyłą. Objawy fizyczne to m.in. łamliwe i przerzedzone włosy, utrata miesiączki, halitoza (nieświeży oddech), żółta skóra, częstoskurcz z niedociśnieniem oraz nienaturalnie silne napięcie mięśniowe.
Bulimia (Żarłoczność psychiczna): Powtarzające się epizody gwałtownego pochłaniania ogromnych ilości jedzenia w bardzo krótkim czasie, po których następują poczucie winy oraz zachowania kompensacyjne, takie jak wywoływanie wymiotów, zażywanie środków przeczyszczających czy mordercze treningi. Waga takich osób pozostaje najczęściej w normie (bądź diagnozuje się nadwagę). Charakterystyczne objawy fizyczne to pęknięcia przełyku i zniszczenie szkliwa (spowodowane wymiotami), obrzęk gruczołów ślinowych, choroba wrzodowa i nieprawidłowy rytm serca.
Kompulsywne objadanie się (BED): Szybkie pochłanianie wielkich porcji jedzenia w krótkim czasie (często w tajemnicy), stanowiące reakcję na smutek lub stres. Ponieważ w odróżnieniu od bulimii nie występują tu zachowania kompensacyjne, schorzenie to najczęściej prowadzi do szybkiego rozwoju nadwagi i otyłości.
Bigoreksja (Dysmofia mięśniowa): Zaburzenie dotykające przeważnie mężczyzn. Jest to obsesja na punkcie niewystarczającej masy mięśniowej; chorzy ci, spędzając wiele godzin na siłowni i trzymając się rygorystycznych diet, ciągle postrzegają własne, często umięśnione ciało, jako zbyt słabe i chude.
Ortoreksja: Patologiczna, obezwładniająca obsesja na punkcie jedzenia tylko i wyłącznie żywności "czystej" (zdrowej) oraz na punkcie wzmożonej aktywności fizycznej. Objawia się krytycznymi myślami o osobach jedzących normalnie, obsesyjnym analizowaniem etykiet produktów oraz spędzaniem wielu godzin na układaniu planów żywieniowych. To ostatecznie prowadzi do panicznego lęku przed "niezdrowym" jedzeniem, głębokich niedoborów pokarmowych i pełnej izolacji społecznej.
Pica (Łaknienie spaczone): Niepohamowany, patologiczny apetyt na spożywanie substancji, które nie są jedzeniem (np. kreda, ziemia, papier, tynk). Jest to z reguły efekt silnego stresu bądź głębokich niedoborów mineralnych organizmu.
75.5. Konsekwencje fizyczne i psychiczne (wyniszczenie)
Rozwój choroby niesie za sobą dramatyczne konsekwencje:
Skutki fizyczne: Obejmują m.in. postępujący zanik mięśnia sercowego, arytmię, odwapnienie kości prowadzące do wczesnej osteoporozy, zanik miesiączki (co podnosi ryzyko trwałej bezpłodności), pęknięcia przełyku i nieodwracalne zniszczenie szkliwa (w wyniku wymiotów).
Skutki psychiczne: Obejmują drażliwość, wybuchy agresji, głęboką depresję oraz całkowitą izolację od otoczenia (przyjaciół i rodziny). Co najgorsze, zaburzenia odżywiania drastycznie potęgują i podwyższają prawdopodobieństwo wystąpienia samookaleczeń i udanych prób samobójczych.
75.6. Zagrożenia z sieci (Zjawiska Pro-Ana i Pro-Mia)
W internecie istnieją bardzo niebezpieczne, destrukcyjne subkultury Pro-Ana (wspierająca anoreksję) oraz Pro-Mia (wspierająca bulimię). Traktują one te śmiertelne, okrutne choroby nie w kategoriach patologii, lecz jako powód do dumy, określony styl życia i dążenie do absolutnej perfekcji wyglądu. Cechują się one:
Stosowaniem w slangu nazw "Ana" i "Mia" jako przyjaciółek, a z kolei nazywaniem samych siebie "porcelanowymi lalkami" lub "motylkami".
Tworzeniem i udostępnianiem dekalogów, które zmuszają do nienawiści wobec jedzenia i autoagresji w formie "karania się" za jakikolwiek spożyty posiłek.
Podejmowaniem wyzwań i organizowaniem "konkursów głodówkowych" z wykorzystaniem tzw. "thinspiracji" – publikowania fotografii skrajnie wyniszczonych, wychudzonych ciał jako motywacji.
Zapewnianiem dokładnych instruktaży oszukiwania – radzą, jak pod ubraniem ukryć utratę wagi, jak sfałszować cyfry na wadze u lekarza i w jaki sposób doskonale symulować jedzenie przed rodziną.
Ze względu na zaostrzenie regulaminów przez firmy takie jak Google, ruchy te zmieniły taktykę, migrując na inne platformy. Stworzono ściśle szyfrowane serwery na Telegramie i Discordzie (gdzie aby wejść, trzeba przesłać własne zdjęcie sylwetki z określoną datą). Na platformie X (dawniej Twitter), w ramach społeczności #edtwt, używa się ukrytych kodów i celowych literówek (np. #proanq), aby szukać wsparcia w odchudzaniu i unikać banów. Z kolei na Instagramie i TikToku zjawisko to sprytnie maskowane jest jako niewinne trendy modowe – np. obsesyjny body checking (ukazywanie wystających, chorobliwych kości jako "prezentacji" stroju) lub rzekomo dietetyczne, lecz skrajnie głodówkowe zestawienia What I Eat In A Day.
75.7. Diagnoza i skuteczne metody leczenia
Całkowite wyleczenie z zaburzeń odżywiania jest jak najbardziej możliwe, lecz jest procesem złożonym i czasochłonnym, który wymaga ścisłej współpracy interdyscyplinarnego zespołu złożonego z psychiatry, dietetyka klinicznego, psychoterapeuty i internisty. W leczeniu stosuje się równolegle metody:
Psychoterapia: Uważana za "złoty standard". Najlepsze udokumentowane rezultaty w tej dziedzinie przynosi terapia poznawczo-behawioralna (CBT), skupiająca się na nauczaniu pacjenta regulowania trudnych emocji bez pomocy mechanizmów związanych z jedzeniem. W przypadku nastolatków i dzieci wykorzystuje się terapię systemową, angażując w proces leczenia nie tylko pacjenta, ale całą jego rodzinę.
Leczenie dietetyczne i somatyczne: To powolne i skrupulatnie kontrolowane wyprowadzanie organizmu pacjenta z głębokiego stanu niedożywienia i odwodnienia. Proces ten opiera się na ponownej nauce rozpoznawania u chorego biologicznych sygnałów sytości i głodu, by trwale i zdrowo odbudować jego poprawną relację z pokarmem. W sytuacjach skrajnych stosuje się nawet karmienie pozaustrojowe.
Hospitalizacja i izolacja: Jest to bezwzględny wymóg w stanach bezpośrednio zagrażających życiu (jak zapaść kardiologiczna czy skrajna, wyniszczająca niedowaga) – niezbędne jest wtedy ratujące życie leczenie na zamkniętym oddziale, by odizolować pacjenta od środowiska, które mogło podtrzymywać jego chorobę.
75.8. Jak zapobiegać i mądrze pomagać?
W profilaktyce najlepszą obroną jest szeroka edukacja oraz skupienie się na budowaniu w młodych ludziach mocnej pewności siebie, opartej na fundamentach niezależnych od zewnętrznego wyglądu i cyfr na wadze. Jeśli zachodzi podejrzenie, że u bliskiej osoby problem już się pojawił, pod żadnym pozorem nie wolno zmuszać chorego do spożywania jedzenia, straszyć go ewentualnymi konsekwencjami ani publicznie go zawstydzać.
Zasady poprawnego zapobiegania obejmują:
Neutralność jedzenia: Odstąpienie od przypinania potrawom kategorycznych łatek żywności "dobrej" i "złej", a także surowy zakaz wykorzystywania samego jedzenia w procesie wychowawczym w charakterze nagrody czy kary.
Higiena języka: Oznacza absolutne zaprzestanie komentowania, jak wygląda czy waży inna osoba, tyczy się to również zakazu stosowania pozornie niewinnych rzekomych komplementów w stylu "ale super i zdrowo schudłaś".
Wsparcie: Najbardziej odpowiednią metodą reagowania jest oparta na szczerej empatii, bezpieczna rozmowa o towarzyszących człowiekowi, a skrywanych przed otoczeniem emocjach oraz okazywanie nieocenionego wsparcia mającego na celu jak najszybsze doprowadzenie i zdiagnozowanie tej osoby u wykwalifikowanego specjalisty – psychiatry i psychologa.
