71. Otyłość i nadwaga

71.1. Definicje i diagnozowanie

Nadwaga to stan, w którym masa ciała jest wyższa niż norma dla danego wieku i wzrostu, stanowiący pierwszy sygnał ostrzegawczy od organizmu. Otyłość z kolei to przewlekła choroba (uznana przez WHO), w której tkanka tłuszczowa gromadzi się w nadmiarze, bezpośrednio zagrażając zdrowiu. Powszechnie stosowanym narzędziem pomiarowym jest wskaźnik BMI, jednak opiera się on wyłącznie na stosunku wagi do wzrostu, nie odróżniając tkanki tłuszczowej od masy mięśniowej.

• Istotniejszy od samej masy jest stosunek tkanki mięśniowej, kostnej, wody oraz tkanki tłuszczowej w organizmie.

• Osoba aktywna fizycznie z dużą masą mięśniową może posiadać wysokie BMI wskazujące na nadwagę, wykazując przy tym doskonały stan zdrowia i niski poziom tkanki tłuszczowej.

• Zjawisko ukrytej otyłości (tzw. „skinny fat”) polega na występowaniu prawidłowego BMI przy jednoczesnym nadmiarze niebezpiecznej tkanki tłuszczowej otaczającej narządy wewnętrzne, co jest wynikiem braku ruchu i nieodpowiedniej diety.

71.2. Skala zjawiska na świecie i w Polsce

Zjawisko to przestało dotyczyć wyłącznie krajów wysoko rozwiniętych i stanowi obecnie wyzwanie w wymiarze ogólnoświatowym.

• Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) problem otyłości na świecie potroił się od 1975 roku.

• Ponad 340 milionów dzieci i młodzieży (w wieku 5–19 lat) na całym świecie zmaga się z nadwagą lub otyłością.

• Statystyki wykazują, że polskie dzieci i młodzież przybierają na wadze w jednym z najszybszych temp w Europie.

• Szacuje się, że około 20–22% osób w wieku szkolnym (co piąte dziecko) w Polsce posiada nadwagę lub otyłość.

• Kluczowy wpływ na statystyki ma diametralna zmiana stylu życia, w tym wydłużony czas spędzany przed ekranami, często przekraczający 4–5 godzin dziennie.

• Otyłe dzieci i młodzież są pięć razy bardziej narażone na otyłość w wieku dorosłym w stosunku do tych, które mają prawidłową masę ciała.

• Około 80% dorastających młodych ludzi z otyłością będzie mierzyć się z tym problemem w dorosłym życiu.

71.3. Przyczyny powstawania nadwagi i otyłości

Otyłość jest jednostką wieloczynnikową. Największe ryzyko gwałtownego wzrostu masy ciała występuje we wczesnym dzieciństwie oraz w okresie dojrzewania, co wiąże się ze zmianami hormonalnymi i rozwojem układu kostnego.

• Genetyka i dziedziczenie: Uwarunkowania genetyczne odpowiadają za 40–70% skłonności do przybierania na wadze, wpływając na tempo metabolizmu oraz regulację ośrodka głodu i sytości. Ewolucyjna teoria „oszczędnego genotypu” zakłada, że organizm ludzki jest przystosowany do magazynowania zapasów energetycznych na okresy głodu, co współcześnie prowadzi do gromadzenia tkanki tłuszczowej. Geny tworzą pewną skłonność, jednak to codzienne otoczenie i styl życia pełnią rolę czynników wyzwalających. Występują również tzw. otyłości rodzinne, które najczęściej wynikają z powielania domowych schematów spędzania czasu i nawyków kulinarnych.

• Biologia komórek tłuszczowych: Tkanka tłuszczowa składa się z adipocytów. W okresie wzrostu organizm namnaża nowe komórki tłuszczowe, a ich powstała liczba pozostaje stała na resztę życia. W wieku dorosłym adipocyty z reguły nie namnażają się, lecz jedynie zwiększają swoją objętość (hipertrofia). Nadmierny przyrost liczby adipocytów w młodości utrudnia redukcję wagi w przyszłości, ponieważ pod wpływem odchudzania komórki te jedynie zmniejszają objętość, trwale pozostając w organizmie.

• Wpływ środowiska: Współczesne otoczenie promuje nadmierne spożycie kalorii i ograniczenie ruchu. Żywność wysokoprzetworzona, bogata w cukier, sól i tłuszcze, stymuluje mechanizm nagrody w mózgu i wydzielanie dopaminy, co utrudnia kontrolowanie ilości spożywanego pokarmu. Regularne spożywanie takiego jedzenia osłabia czułość receptorów dopaminowych, przez co organizm domaga się coraz większych i bardziej kalorycznych porcji. Ewolucyjna potrzeba ruchu została zastąpiona transportem kołowym i długotrwałym przebywaniem w pozycji siedzącej, a standardowe porcje w gastronomii uległy znacznemu powiększeniu.

• Czynniki psychologiczne i hormonalne: Zbyt krótki sen powoduje wzrost poziomu greliny (hormonu głodu) i spadek poziomu leptyny (hormonu sytości). Przewlekły stres podnosi poziom kortyzolu, sprzyjając odkładaniu się najgroźniejszej tkanki tłuszczowej trzewnej. Jedzenie emocjonalne pełni często funkcję mechanizmu radzenia sobie ze stresem, nudą lub smutkiem. Otyłość bywa również wtórnym skutkiem innych chorób (np. niedoczynności tarczycy) lub przyjmowanej farmakoterapii.

71.4. Skutki otyłości

Konsekwencje nadmiernej masy ciała dzielą się na somatyczne (fizyczne) oraz psychospołeczne.

• Skutki fizyczne: Należy do nich spadek wydolności organizmu, szybsze męczenie się oraz podwyższone ryzyko wczesnego nadciśnienia tętniczego. Układ ruchu narażony jest na przewlekłe przeciążenia stawów skokowych, kolanowych i kręgosłupa. Pojawiają się zaburzenia metaboliczne, w tym rozwój insulinooporności stanowiącej przyczynę cukrzycy typu 2 – choroby coraz częściej diagnozowanej u młodych ludzi. Otyłość powiązana jest także z chorobami dróg oddechowych (POChP, bezdech senny), schorzeniami nerek i wątroby oraz podwyższonym ryzykiem rozwoju wielu rodzajów nowotworów (m.in. piersi, jelita grubego, żołądka, trzustki).

• Skutki psychologiczne i społeczne: Osoby otyłe często cierpią na brak akceptacji własnego wyglądu, poczucie niższej wartości oraz niską samoocenę. Występuje u nich zwiększone ryzyko doświadczania dyskryminacji, uwag krytycznych i odrzucenia przez rówieśników (tzw. body shaming). Prowadzi to do „błędnego koła wycofania”, w którym obawa przed oceną skutkuje unikaniem aktywności fizycznej oraz izolacją społeczną, co wtórnie pogłębia problem otyłości.

71.5. Trudności w leczeniu - dane z badań

Badania naukowe potwierdzają, że długoterminowe utrzymanie zredukowanej masy ciała jest niezwykle trudne, co podkreśla wagę profilaktyki.

• Analiza retrospektywna elektronicznych kart zdrowia pacjentów w Wielkiej Brytanii (badanie EHR z udziałem prawie 280 000 osób z otyłością w latach 2004–2014) wykazała, że prawdopodobieństwo naturalnego powrotu do prawidłowej wagi wynosi zaledwie 1 na 124 w przypadku kobiet i 1 na 210 w przypadku mężczyzn ze zwykłą otyłością.

• W trwającym ponad 8 lat badaniu Look AHEAD (udział 5145 pacjentów z nadwagą/otyłością i cukrzycą typu 2) sprawdzano skuteczność zmian bez interwencji farmakologicznych i chirurgicznych. Grupa poddana intensywnej zmianie stylu życia po roku zanotowała spadek masy ciała o ok. 8,6%, jednak po 8 latach utrzymał się spadek rzędu ok. 4,7%.

71.6. Profilaktyka, leczenie i wsparcie

Otyłość jest jednostką chorobową wymagającą profesjonalnego leczenia i nie powinna być powodem do stygmatyzacji.

• Odżywianie: Należy kierować się zasadą 80/20, gdzie 80% to produkty nieprzetworzone, a 20% to przestrzeń na żywność rekreacyjną. Kluczowa jest eliminacja płynnych kalorii (słodzonych napojów i energetyków) na rzecz wody, dodawanie porcji warzyw i owoców do każdego posiłku oraz dbałość o regularność, w tym spożywanie śniadań.

• Aktywność fizyczna: Rekomendowane jest podejmowanie co najmniej 60 minut aktywności dziennie w formie sprawiającej przyjemność. Bardzo ważne jest też zwiększanie ruchu spontanicznego (NEAT), na przykład poprzez wybieranie schodów zamiast windy.

• Leczenie specjalistyczne: Skuteczne leczenie wymaga wsparcia interdyscyplinarnego i współpracy z dietetykiem, psychologiem oraz lekarzem w celu m.in. wykluczenia podłoża hormonalnego.

• Podsumowanie: Dbanie o zdrowy styl życia to inwestycja w prawidłowy rozwój. Trwała zmiana nawyków i poprawa zdrowia rozpoczynają się od wdrażania drobnych, prozdrowotnych decyzji każdego dnia.