54. Żywność wzbogacona

54.1. Pojęcie i cele wzbogacania żywności

Definicja ogólna: Wzbogacanie żywności to planowane dodawanie do produktów spożywczych witamin i składników mineralnych w celu uzupełnienia ich niedoborów w codziennej diecie.

Definicja wg Kodeksu Żywnościowego: Jest to dodanie do artykułu spożywczego witamin i składników mineralnych do poziomu wyższego niż występujący w nim naturalnie. Dodatek ten musi być mierzalny oraz znaczący w porcji wyrobu.

Główne cele wzbogacania:

• Kompensowanie strat wartości odżywczych powstających podczas procesów przetwórczych.

• Zastępowanie składników odżywczych nieobecnych w produktach powszechnie spożywanych w danej populacji.

• Poprawa ogólnego stanu żywienia społeczeństwa lub wybranych grup o szczególnych potrzebach żywieniowych.

Podstawowy podział:

• Wzbogacanie obowiązkowe (obligatoryjne): wynikające ze sztywnych przepisów prawa.

• Wzbogacanie dobrowolne: inicjowane bezpośrednio przez producenta żywności.

54.2. Rodzaje wzbogacania i podstawy prawne

Obowiązkowe wzbogacanie w Polsce i UE:

• Dodawanie witamin A i D do tłuszczów do smarowania pieczywa oraz wyrobów o obniżonej zawartości tłuszczu (ma na celu zmniejszenie ryzyka niedoborów tych witamin w populacji).

• Jodowanie soli kuchennej (profilaktyka chorób tarczycy, sankcjonowana w Polsce m.in. przez Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie substancji wzbogacających dodawanych do żywności).

Dobrowolne wzbogacanie:

• Odbywa się na podstawie przepisów Rozporządzenia (WE) nr 1925/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r.

• Producenci mogą dodawać witaminy, składniki mineralne, błonnik lub inne substancje odżywcze, pod warunkiem stosowania związków o potwierdzonej biodostępności i bezpieczeństwie.

54.3. Standardy ilościowe, dopuszczone składniki i zagrożenia

Minimalne progi zawartości: Produkt wzbogacony musi dostarczać co najmniej 7,5% referencyjnej wartości spożycia (RWS) w 100 g lub 100 ml wyrobu bądź minimum 15% RWS w porcji jednostkowej.

Dopuszczone substancje wzbogacające:

• Witaminy: A, D, E, K, C, tiamina ($B_1$), ryboflawina ($B_2$), niacyna ($B_3$), kwas foliowy, witamina $B_{12}$.

• Składniki mineralne: wapń, magnez, żelazo, jod, fluor, selen, cynk i inne.

Zagrożenia i zalecenia:

• Nadmierne spożywanie żywności wzbogacanej stwarza ryzyko przekroczenia górnych tolerowanych poziomów spożycia (UL – Upper Level).

• Produkty wzbogacane powinny być stosowane jako element zrównoważonej diety i nie zastępują jej prawidłowego komponowania.

54.4. Żywność wzbogacana na polskim rynku i jej przykłady

Kategorie produktów często wzbogacanych:

• Produkty zbożowe śniadaniowe: głównie witaminy z grupy B, witamina C, E oraz żelazo.

• Mleko i przetwory mleczne: produkty o obniżonej zawartości tłuszczu wzbogacane w witaminy A i D, a jogurty często w wapń.

• Napoje i soki: dodatek witaminy C oraz wybrane witaminy z grupy B.

• Tłuszcze roślinne i majonezy: wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3 i omega-6.

• Wyroby cukiernicze i przekąski: witaminy A, D, E, K oraz składniki mineralne (wapń, żelazo, magnez).

• Koncentraty spożywcze i żywność instant: witaminy A, C, E i wybrane minerały.

Przykłady rynkowe:

• Margaryny ze zwiększoną zawartością witamin A, D, $B_1, B_2, B_6, B_{12}$ (np. Delma Extra) lub z dodatkiem potasu i steroli (np. Optima Cardio Potas+).

• Sól stołowa jodowana (np. o'Sole).

• Napoje roślinne i kawy zbożowe wzbogacane w wapń oraz witaminy (np. Tymbark Just Plants, Inka Wapń).

• Soki owocowe z witaminami A, C, E (np. Fortuna Uroda).

• Płatki kukurydziane z żelazem i witaminami z grupy B (np. Chabrior Corn Flakes).