37. Gospodarka wodna organizmu
Zawartość i funkcje wody w organizmie, zapotrzebowanie na wodę
Quiz wiedzy:
37.1. Występowanie i zawartość wody w organizmie
Woda stanowi średnio 65–70% masy ciała dorosłego człowieka (osoba o masie 70 kg posiada ok. 45 kg wody). Zawartość wody w ustroju jest zmienna i zależy od wieku, płci, składu ciała, aktywności fizycznej oraz stanu zdrowia i warunków otoczenia. U niemowląt poziom wody sięga 75–80% (do 85% w 1. roku życia), po czym z wiekiem spada, osiągając ok. 50% u osób powyżej 60. roku życia.
Zawartość wody zależy również od ilości tkanki tłuszczowej, która zawiera jej niewiele – osoby z nadwagą i otyłością mają mniejszy procent wody ustrojowej. Płyny w organizmie dzielą się na wewnątrzkomórkowe (ok. 50% masy ciała dorosłego, ok. 2/3 całkowitej wody) oraz pozakomórkowe (ok. 15% masy ciała, ok. 1/3 całkowitej wody – osocze, limfa, płyn międzykomórkowy).
Zawartość wody w poszczególnych tkankach i narządach:
Wątroba: 86%
Krew, limfa, stawy, nerki: 83%
Płuca: 80%
Serce: 79%
Mózg, mięśnie: 75%
Skóra: 64%
Kości: 22%
37.2. Funkcje wody w organizmie
Woda pełni kluczowe role w utrzymaniu homeostazy organizmu:
Jest budulcem i składnikiem wszystkich komórek oraz tkanek.
Służy jako rozpuszczalnik dla witamin i składników mineralnych.
Umożliwia transport oraz usuwanie toksyn i produktów przemiany materii.
Wspomaga procesy trawienia, wchłanianie substancji odżywczych i ich transport do komórek.
Odpowiada za termoregulację – chłodzenie następuje poprzez parowanie potu (wyparowanie 1 litra potu wiąże się ze utratą ok. 585 kcal).
Współdziała z błonnikiem pokarmowym, zapobiegając zaparciom i ułatwiając przesuwanie treści pokarmowej w jelitach.
37.3. Zapotrzebowanie na wodę i normy spożycia
Średnie dzienne zapotrzebowanie na wodę wynosi ok. 2 litry (30–35 ml na kg masy ciała), przy minimalnym zapotrzebowaniu na poziomie 800–1000 ml. Zapotrzebowanie wzrasta w wysokich temperaturach i podczas wysiłku fizycznego – w ekstremalnych warunkach utrata wody może sięgać do 5 litrów dziennie.
Zalecane dzienny pobór wody według norm żywienia:
Niemowlęta: 700–1000 ml/dobę
Dzieci w wieku poniemowlęcym: 1250 ml/dobę
Dzieci w wieku przedszkolnym: 1600 ml/dobę
Dzieci starsze: 1750 ml/dobę
Młodzież: 1900–2500 ml/dobę
Kobiety: 2000 ml/dobę (kobiety w ciąży: 2300 ml/dobę; karmiące: 2700 ml/dobę)
Mężczyźni: 2500 ml/dobę
Przykładowe dzienne zapotrzebowanie ze względu na masę ciała dla seniorów: osoba o wadze 65 kg potrzebuje ok. 2275 ml (9 szklanek), a osoba o wadze 80 kg – ok. 2800 ml (11 szklanek).
37.4. Bilans wodny organizmu
Bilans wodny polega na zrównoważeniu ilości wody przyjmowanej i wydalanej (przeciętnie ok. 2800 ml dziennie).
Źródła wody (podaż):
Napoje i woda pitna.
Produkty spożywcze – wysoka zawartość wody występuje w warzywach i owocach: ogórek (97%), pomarańcza (97%), pomidor (95%), cukinia (94%), sałata (94%), papryka (92%), bakłażan (92%), arbuz (92%), brokuł (91%), szpinak (91%), kalafior (91%), truskawka (90%), brzoskwinia (86%).
Woda metaboliczna (endogenna) – ok. 350 ml, powstająca w procesach utleniania węglowodanów, tłuszczów i białek.
Drogi wydalania wody (straty):
Nerki (mocz) – ok. 1500 ml (ok. 50% strat).
Skóra (parowanie/pot) – ok. 900 ml.
Płuca (oddychanie) – ok. 400 ml (łączna utrata przez skórę i płuca to 40–50%).
Przewód pokarmowy (kał) – ok. 100 ml (3–10% strat).
37.5. Zaburzenia gospodarki wodnej: Odwodnienie i Przewodnienie
Odwodnienie powstaje w wyniku niedostatecznej podaży płynów lub ich nadmiernej utraty. Szczególnie narażeni są seniorzy (z powodu osłabionego odczuwania pragnienia lub leków moczopędnych) oraz dzieci.
Etapy odwodnienia:
I Etap (ubytek 2–4% masy ciała): uczucie pragnienia, zmęczenie, bóle głowy, suche usta i oczy.
II Etap (ubytek 5–6% masy ciała): sucha i zimna skóra, zawroty głowy, oszołomienie, rzadkie oddawanie ciemnożółtego moczu.
III Etap (ubytek 10–15% masy ciała): zapadnięte oczy, anuria (zatrzymanie moczu), podwyższone tętno, trudności ze złapaniem powietrza, omdlenia, senność, nerwowość; skrajnie prowadzi do zaburzeń metabolicznych i śmierci.
Przewodnienie jest skutkiem wypicia zbyt dużej ilości wody w krótkim czasie, co może doprowadzić do zagrażającej życiu hiponatremii (rozcieńczenia sodu we krwi).
Objawy przewodnienia:
Bezbarwny mocz i częstomocz.
Bóle głowy, rozdrażnienie, zmęczenie.
Zmiany w zachowaniu i osobowości.
Bóle, skurcze i drgania mięśni.
Spowolnienie akcji serca, ospałość, drgawki, śpiączka.
37.6. Zasady prawidłowego nawadniania i źródła wody
Płyny należy przyjmować regularnie, małymi porcjami przez cały dzień. Jednorazowe wypicie dużej ilości obciąża układ krążenia i wzmaga jej szybkie wydalanie.
Obfite popijanie w trakcie posiłków może rozcieńczać soki żołądkowe i zaburzać proces trawienia.
Preferowanym napojem powinna być czysta woda niegazowana. Alkohol, piwo, napoje energetyczne oraz napoje słodzone działają moczopędnie i przyspieszają utratę wody z organizmu.
Podział wód butelkowanych (wg Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 31 marca 2011 r.):
Klasyfikacja ze względu na stopień mineralizacji (zawartość soli mineralnych):
Niskozmineralizowane: poniżej 500 mg/l (np. Kropla Beskidu, Arctic Plus) – zalecane dla dzieci i seniorów.
Średniozmineralizowane: 500–1500 mg/l (np. Cisowianka, Buskowianka) – uniwersalne do codziennego spożycia.
Wysokozmineralizowane: powyżej 1500 mg/l (np. Muszynianka, Galicjanka) – zalecane wg potrzeb/wskazań medycznych.
Klasyfikacja ze względu na nasycenie CO2:
Niskonasycone: do 1500 mg/l CO2.
Średnionasycone: 1500–4000 mg/l CO2.
Wysokonasycone: powyżej 4000 mg/l CO2.
37.7. Wymagania jakościowe i higieniczne wody pitnej
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 29 marca 2007 r., woda przeznaczona do spożycia musi spełniać kryteria mikrobiologiczne, fizykochemiczne, radiologiczne i organoleptyczne.
Woda musi wykazywać tzw. pierwotną czystość – nie może zawierać patogenów ani bakterii wskaźnikowych (Escherichia coli, paciorkowce kałowe).
Woda nie może zawierać przekroczonych norm metali ciężkich, azotanów, azotynów i zanieczyszczeń środowiskowych.
Otwarta woda butelkowana nie powinna być przechowywana dłużej niż 6 godzin.
W miejscach publicznych oraz zakładach żywienia zbiorowego wymagana jest wysoka dostępność wody pitnej dla konsumentów.
