14. Gruczoły dokrewne i wydzielane hormony*

14.1. Charakterystyka układu dokrewnego i podział hormonów

Hormony stanowią chemiczne przekaźniki regulujące procesy metaboliczne oraz pracę narządów. Transportowane przez krew, wpływają na tkanki docelowe, a czas ich działania wynosi od kilku sekund do kilku dni.

Ze względu na budowę chemiczną wyróżnia się:

• Hormony peptydowe (hydrofilne): np. insulina, glukagon, hormon wzrostu; wydzielane bezpośrednio w zależności od potrzeb organizmu.

• Hormony steroidowe (lipofilne): pochodne cholesterolu, np. kortyzol, aldosteron oraz hormony płciowe; syntezowane w odpowiedzi na zgłoszone zapotrzebowanie.

• Pochodne aminokwasów: obejmują cząsteczki hydrofilne (adrenalina, noradrenalina) oraz lipofilne (hormony tarczycy).

14.2. Rola podwzgórza i przysadki mózgowej

Podwzgórze tworzy z przysadką oś regulacyjną podwzgórzowo-przysadkowo-dokrewną, sprawującą nadrzędną kontrolę nad homeostazą. Odpowiada za regulację apetytu, pragnienia, temperatury ciała, rytmu okołodobowego, cyklu menstruacyjnego, nastroju oraz odpowiedzi na stres i wysiłek.

Hormony podwzgórza dzielą się na:

• Przenoszone do przedniego płata przysadki: tyreoliberyna (TRH), gonadoliberyna (GnRH), kortykoliberyna (CRH), somatoliberyna (GHRH) oraz prolaktoliberyna (PRH), które stymulują wydzielanie hormonów tropowych.

• Przenoszone do tylnego płata przysadki: wazopresyna (ADH) oraz oksytocyna (OXY).

Przysadka mózgowa (o masie ok. 0,5g, zlokalizowana w siodle tureckim) uwalnia:

• Wazopresynę (ADH): zagęszcza mocz poprzez resorpcję wody w nerkach (jej deficyt wywołuje moczówkę prostą).

• Oksytocynę (OXY): stymuluje skurcze porodowe oraz wyrzut mleka podczas laktacji.

• Tyreotropinę (TSH): wydzielana pulsacyjnie (ze szczytem w nocy), stymuluje tarczycę.

• Hormon wzrostu (GH, somatotropina): stymuluje przyrost kości na długość i podziały komórkowe (szczyt wydzielania przypada na noc).

• Prolaktynę (PRL): inicjuje produkcję mleka w okresie laktacji.

• Kortykotropinę (ACTH): aktywuje korę nadnerczy.

• Gonadotropiny (FSH i LH): regulują funkcje gonad. U kobiet FSH stymuluje dojrzewanie pęcherzyka i produkcję estrogenów, a LH indukuje owulację oraz powstanie ciałka żółtego wydzielającego progesteron. U mężczyzn FSH inicjuje spermatogenezę, natomiast LH stymuluje syntezę testosteronu.

14.3. Hormony tarczycy i przytarczyc

Gospodarka hormonalna tarczycy podlega kontroli osi podwzgórze-przysadka-tarczyca. Działanie biologiczne obejmuje:

• Tyroksynę (T4) i trijodotyroninę (T3): podnoszą podstawową przemianę materii, przyspieszają lipolizę, glikogenolizę oraz glukoneogenezę. Aktywna T3 działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego na TSH.

• Kalcytoninę (CT): obniża poziom wapnia i fosforanów we krwi poprzez wbudowywanie ich w kości. Wysoki poziom wapnia stymuluje jej wydzielanie.

• Parathormon (PTH): hormon przytarczyc działający antagonistycznie do kalcytoniny; uwalnia wapń oraz fosforany z kości do krwiobiegu przy spadku stężenia wapnia.

14.4. Hormony nadnerczy

Nadnercza składają się z dwóch odrębnych czynnościowo części:

• Kora nadnerczy: syntetyzuje mineralokortykoidy (aldosteron – zatrzymuje sód, wydala potas w nerkach), glukokortykoidy (kortyzol – zwiększa dostępność glukozy i energii w stresie) oraz androgeny.

• Rdzeń nadnerczy: wydziela katecholaminy (adrenalinę i noradrenalinę), które podnoszą ciśnienie krwi, przyspieszają akcję serca oraz mobilizują glukozę i wolne kwasy tłuszczowe w reakcji na stres.

14.5. Hormonalna regulacja glikemii

Trzustka reguluje stężenie glukozy we krwi poprzez dwa hormony o przeciwstawnym działaniu:

• Insulina (komórki beta): obniża glikemię, ułatwiając transport glukozy do wnętrza komórek oraz promując jej syntezę do glikogenu i tłuszczów.

• Glukagon (komórki alpha): podnosi poziom glukozy, stymulując jej uwalnianie z zapasów wątrobowych.

14.6. Hormony płciowe (gonady)

• Jądra: komórki Leydiga produkują testosteron, który odpowiada za rozwój męskich cech płciowych, przebieg spermatogenezy oraz syntezę białek mięśniowych.

• Jajniki: wydzielają estrogeny (odpowiedzialne za cechy żeńskie i cykl menstruacyjny) oraz progesteron (przygotowujący endometrium do implantacji zarodka).