13. Wchłanianie składników odżywczych*

13.1. Anatomiczne i fizjologiczne podstawy procesu wchłaniania

Wchłanianie polega na przechodzeniu strawionych produktów pokarmowych przez błonę nabłonka przewodu pokarmowego do układu krążenia lub limfatycznego. Głównym miejscem tego procesu jest jelito cienkie, ze szczególnym uwzględnieniem jelita czczego. Zwiększenie powierzchni chłonnej następuje dzięki obecności fałdów jelitowych, kosmków oraz mikrokosmków. Pozostałe odcinki pełnią funkcje pomocnicze:

• Jama ustna i żołądek: miejsce wchłaniania alkoholu i trucizn.

• Jelito grube: odpowiada za odzysk wody, wybranych jonów, leków oraz witamin wytwarzanych przez mikroflorę.

13.2. Wchłanianie i metabolizm białek

Produkty rozkładu białek przedostają się do enterocytów głównie jako wolne aminokwasy 75% oraz małe peptydy 25%.

• Transport: aminokwasy są transportowane do krwi na drodze transportu aktywnego, po czym żyłą wrotną trafiają bezpośrednio do wątroby.

• Przemiany ustrojowe: służą do syntezy białek ustrojowych oraz związków specjalistycznych (np. niacyny, melaniny). Ich rozkład energetyczny prowadzi do powstania amoniaku, przekształcanego następnie w mocznik i wydalanego przez nerki.

• Bilans azotowy: u osób dorosłych wynosi zero, u dzieci przeważają procesy syntezy, natomiast u osób starszych dominuje rozpad białek.

13.3. Trawienie, wchłanianie i transport lipidów

Trawienie lipidów odbywa się sekwencyjnie w jamie ustnej, żołądku (lipaza ślinowa i żołądkowa) oraz dwunastnicy (lipaza trzustkowa po emulgacji żółcią).

• Inkorporacja do krążenia: kwasy tłuszczowe i glicerol wnikają do enterocytów przez dyfuzję. Wewnątrz komórek dochodzi do resyntezy trójglicerydów, które wraz z cholesterolem i fosfolipidami tworzą chylomikrony przenikające do limfy. W ten sposób transportowane jest około 95% długołańcuchowych kwasów tłuszczowych.

• Krótko- i średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe: jako cząsteczki rozpuszczalne w wodzie trafiają bezpośrednio do krwiobiegu.

• Metabolizm cholesterolu: wchłaniany w górnej części jelita cienkiego (pochodzący z diety oraz z żółci), estryfikuje i trafia do chylomikronów lub żyły wrotnej.

• Depozycja: niewykorzystane tłuszcze magazynowane są w podskórnej oraz trzewnej tkance tłuszczowej.

13.4. Metabolizm i gospodarka węglowodanowa

Cukry proste wchłaniane są w dwunastnicy i jelicie czczym przy udziale transporterów na drodze dyfuzji ułatwionej. Wchłonięta glukoza żyłą wrotną dociera do wątroby.

W zależności od stanu energetycznego organizmu wątroba i trzustka kontrolują następujące szlaki:

• Glikogeneza: synteza glikogenu z glukozy przy niskim zapotrzebowaniu na energię.

• Glikogenoliza: rozpad glikogenu do glukozy w momencie spadku jej poziomu.

• Glukoneogeneza: produkcja glukozy ze źródeł niecukrowych (np. aminokwasów, glicerolu).

• Regulacja hormonalna: trzustka wydziela insulinę (stymulującą magazynowanie glukozy) oraz glukagon (pobudzający uwalnianie zapasów). Prawidłowe stężenie glukozy na czczo wynosi 70-99 mg/dl, a po posiłku nie powinno przekraczać 180 mg/dl.

13.5. Wchłanianie mikroskładników i gospodarka wodno-elektrolitowa

• Mikro- i makroelementy: wchłaniają się głównie w jelicie cienkim poprzez dyfuzję (np. potas) lub transport aktywny (np. wapń).

• Witaminy: witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K) wchłaniają się razem z lipidami, natomiast rozpuszczalne w wodzie – na drodze dyfuzji.

• Rola jelita grubego: kluczowe miejsce resorpcji wody oraz sodu i potasu.

13.6. Fizjologia i mikrobiota jelita grubego

Jelito grube odpowiada za ostateczne formowanie mas kałowych 75% wody, bakterie, resztki pokarmowe). Obecna mikroflora jelitowa (np. Streptococcus faecalis, Clostridium welchii) prowadzi procesy fermentacyjne i gnilne, wytwarzając gazy (ok. 150 ml dziennie) oraz witaminę K i biotynę.