12. Enzymy trawienne*

12.1. Fizjologia i znaczenie procesu trawienia

Jedzenie, które trafia na nasz talerz, składa się z dużych cząsteczek. Organizm nie potrafi ich w takiej formie przyswoić. Trawienie to proces, w którym ciało rozbija jedzenie na drobne części pierwsze (np. białka na aminokwasy, a cukry złożone na glukozę), które łatwo wnikają do krwi i dają nam energię.

Proces ten odbywa się w dwóch etapach:

• Mechanicznym: gryzienie, żucie i rozdrabnianie pokarmu w ustach.

• Chemicznym: rozpuszczanie i rozkładanie jedzenia za pomocą specjalnych płynów i enzymów.

12.2. Klasyfikacja i specyfika enzymów trawiennych

Enzymy to biologiczne „nożyce”. Każdy rodzaj enzymu pasuje tylko do jednego typu składnika odżywczego i rozcina go na mniejsze kawałki. Dzielimy je na cztery główne grupy:

• Proteazy: tną białka (np. z mięsa czy jajek).

• Amylazy: rozkładają węglowodany i skrobię (np. z pieczywa czy makaronu).

• Lipazy: rozbijają tłuszcze (np. z oleju czy masła).

• Nukleazy: rozkładają kwasy nukleinowe.

12.3. Topografia i dynamika wydzielania enzymów

Trawienie odbywa się krokowo w różnych miejscach naszego ciała:

• Jama ustna: ślina zawiera amylazę, która zaczyna trawić cukry już podczas gryzienia.

• Żołądek: kwaśny sok żołądkowy zawiera pepsynę, która zaczyna rozkładać białka.

• Jelito cienkie: to tutaj trafia większość enzymów z trzustki i ścian jelita. To w tym miejscu jedzenie zostaje ostatecznie rozłożone i wchłonięte do organizmu.

12.4. Czynniki determinujące aktywność enzymatyczną

Enzymy potrzebują odpowiednich warunków, żeby dobrze działać:

• Kwasowość (pH): enzym w żołądku potrzebuje bardzo silnego kwasu, żebym ruszyć z pracą. Z kolei enzymy w jelitach wolą środowisko łagodne (zasadowe).

• Aktywacja zymogenów: wiele enzymów powstaje w formie „uśpionej”. Budzą się do pracy dopiero w jelitach, dzięki czemu nie trawią narządów, które je wyprodukowały (np. trzustki).

12.5. Patofizjologia niedoborów i terapia zastępcza

Gdy organizm produkuje za mało enzymów, pojawiają się problemy z trawieniem. Objawia się to zazwyczaj bólami brzucha, wzdęciami, biegunkami i spadkiem wagi.

Przyczyną mogą być choroby trzustki lub nietolerancje pokarmowe (np. brak enzymu laktazy powoduje problem z trawieniem mleka). W takich sytuacjach lekarze zalecają przyjmowanie enzymów w tabletkach podczas posiłku.

12.6. Neurohormonalna regulacja przewodu pokarmowego

Hormony to chemiczne sygnały, które mówią narządom, kiedy mają zacząć pracować:

• Gastryna: powstaje w żołądku i daje sygnał do wydzielania kwasu żołądkowego.

• Sekretyna: wysyła sygnał do trzustki, by ta wyprodukowała płyn neutralizujący kwas.

• Cholecystokinina (CCK): gdy zjemy coś tłustego, daje sygnał do wyrzutu żółci i enzymów trzustkowych.