11. Budowa układu pokarmowego

11.1 Jama ustna, gardło i przełyk

Początkowy odcinek układu pokarmowego odpowiada za pobranie pokarmu, jego mechaniczne rozdrobnienie oraz wstępną obróbkę chemiczną. Zęby rozdrabniają pożywienie, a ślina nawilża je i ułatwia formowanie kęsa (bolusa), jednocześnie oczyszczając jamę ustną i poprawiając percepcję smaków rozpoznawanych na różnych obszarach języka. Następnie kęs trafia do gardła, które stanowi wspólny odcinek układu pokarmowego i oddechowego. W trakcie połykania nagłośnia zamyka wejście do krtani, zapobiegając zadławieniu, a mięśnie przesuwają pokarm do przełyku – przewodu o długości około 25 cm, który transportuje go do żołądka dzięki ruchom perystaltycznym.

• Jama ustna: rozdrabnianie mechaniczne przez zęby oraz formowanie kęsa (bolusa) przy pomocy języka.

• Ślina: wydzielana przez ślinianki; zawiera amylazę ślinową rozpoczynającą rozkład skrobi na cukry prostsze oraz śluz ułatwiający przełykanie.

• Gardło: wspólny odcinek układu pokarmowego i oddechowego; podczas połykania nagłośnia zamyka wejście do krtani.

• Przełyk: przewód o długości ok. 25 cm transportujący pokarm ruchami perystaltycznymi.

• Dolny zwieracz przełyku: znajduje się na końcu przełyku i zapobiega cofaniu się treści żołądkowej (refluks).

11.2 Żołądek i narządy wspomagające (wątroba, pęcherzyk żółciowy, trzustka)

W żołądku pokarm jest tymczasowo magazynowany i mieszany z sokiem żołądkowym, tworząc płynną papkę zwaną chyme. Za trawienie chemiczne odpowiada m.in. kwas solny (HCl), który niszczy drobnoustroje oraz aktywuje pepsynę rozkładającą białka. Dalsze trawienie wspomagają gruczoły dokrewne połączone z przewodem pokarmowym. Wątroba wytwarza żółć magazynowaną w pęcherzyku żółciowym, która uwalniana jest do dwunastnicy, gdzie emulguje tłuszcze i umożliwia wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K). Trzustka dostarcza kluczowych enzymów trawiennych oraz wydziela hormony regulujące gospodarkę węglowodanową.

• Żołądek: rozciągliwy narząd magazynujący i częściowo trawiący pokarm; wydziela kwas solny (HCl) oraz pepsynę trawiącą białka.

• Wątroba: produkuje żółć, uczestniczy w detoksykacji, magazynuje glikogen oraz syntezuje białka osocza.

• Pęcherzyk żółciowy: magazynuje i zagęszcza żółć, uwalniając ją do dwunastnicy w celu emulgacji tłuszczów i wchłaniania witamin A, D, E, K.

• Trzustka: wydziela enzymy trawienne (trypsynę, lipazę, amylazę) do dwunastnicy oraz hormony regulujące poziom glukozy we krwi (insulinę i glukagon).

11.3 Jelito cienkie, jelito grube i odbyt

Jelito cienkie stanowi najdłuższy odcinek przewodu pokarmowego (4–6 m), w którym zachodzi zasadniczy proces trawienia i wchłaniania składników odżywczych. Błona śluzowa wyposażona jest w kosmki jelitowe zwiększające powierzchnię wchłaniania substancji do krwi i limfy. Niewchłonięte resztki przechodzą do jelita grubego, gdzie odzyskiwana jest woda oraz elektrolity. Obecna tam mikrobiota jelitowa wspomaga trawienie błonnika oraz syntezuje niezbędne witaminy. Końcowym etapem jest magazynowanie i usunięcie resztek przemiany materii przez odbyt.

• Jelito cienkie (4–6 m): składa się z dwunastnicy, jelita czczego oraz krętego; odpowiada za końcowe trawienie oraz wchłanianie składników odżywczych przez kosmki jelitowe.

• Jelito grube: obejmuje kątnicę (z wyrostkiem robaczkowym), okrężnicę i odbytnicę; wchłania wodę i elektrolity oraz formuje masę kałową.

• Mikrobiota jelitowa: bakterie w jelicie grubym pomagają trawić resztki pokarmowe oraz produkują witaminę K i biotynę.

• Odbyt: końcowy odcinek służący do magazynowania kału; proces defekacji jest kontrolowany przez zwieracz wewnętrzny i zewnętrzny.